Dr. Albert Wiegman over FH: kennis, hoop en vroege opsporing

Introductie

In dit interview deelt Dr. Albert Wiegman, een vooraanstaand expert op het gebied van familiaire hypercholesterolemie, zijn uitgebreide kennis en ervaring over deze erfelijke aandoening. Met meer dan drie decennia ervaring in het Amsterdam UMC belicht hij de verschillende aspecten van FH, van diagnose tot behandeling, met bijzondere aandacht voor de impact op kinderen en vrouwen. Dit gesprek biedt waardevolle inzichten in de huidige stand van zaken rond FH in Nederland en de vooruitgang die is geboekt in de behandeling van deze aandoening.

Dr. Albert Wiegman is kinderarts en sinds 1991 verbonden aan het Amsterdam UMC, met een specialisatie in pediatrische cardiologie en een prominent onderzoekprofiel op het gebied van familiaire hypercholesterolemie (FH) bij kinderen. Sinds 2020 is hij universitair hoofddocent en principal investigator. Hij is een van de toonaangevende experts in Nederland op het gebied van familiaire hypercholesterolemie (FH) en verhoogd lipoproteïne(a) [Lp(a)]. Hij doet al decennialang onderzoek naar erfelijke lipidenstoornissen. Daarnaast is hij secretaris van het bestuur van FH Europe Foundation en was hij betrokken bij belangrijke nationale en internationale richtlijnen. Met zijn ervaring als kinderarts en onderzoeker weet hij als geen ander wat FH en verhoogd Lp(a) betekenen voor patiënten en hun families.

Je bent al sinds 1991 verbonden aan het Amsterdam UMC en een van de toonaangevende experts op het gebied van FH. Wat heeft je gemotiveerd om je juist in deze erfelijke aandoening te verdiepen? ‎‎

Ik was in 1991 kinderarts en toen ging ik twee jaar in training voor kindercardioloog. In 1992 trof ik een twaalfjarige jongen die dichtgeslibde kransslagaders had. Ik heb een hartkatheterisatie bij hem gedaan en een stent geplaatst. Toen bleek dat zijn cholesterol sky-high was; hij bleek homozygote FH te hebben. Ik dacht toen dat dit meer aandacht verdiende, dus heb ik een poli geopend voor FH.

Al snel bleek dat FH veel vaker voorkwam, met name in de iets mildere vorm, de heterozygote FH. Uit een familie waar iemand homozygote FH heeft, komen van beide takken mensen met heterozygote FH. Zo groeide die poli uit tot uiteindelijk de grootste in de wereld. In Nederland werd gezegd: voor familiaire hypercholesterolemie moet je naar Bert Wiegman in Amsterdam. Alle cardiologen en internisten verwezen hun kinderen onder de 18 naar het AMC. In de loop der jaren is dat uitgegroeid tot ongeveer 4300 kinderen met heterozygote en 43 met homozygote FH. ‎‎

Kun je uitleggen wat familiaire hypercholesterolemie is en wat de heterozygote en homozygote varianten inhouden? ‎‎

In Nederland heeft 1 op de 250 à 300 mensen familiaire hypercholesterolemie. ‘Familiair’ betekent dat het zich afspeelt in de familie en wordt doorgegeven van generatie op generatie. ‘Hyper’ betekent hoog, ‘cholesterol’ is vet, en ’emie’ betekent in het bloed. We gebruiken deze Latijnse term zodat deze in alle landen hetzelfde is.

Er zijn twee vormen.

De veel voorkomende heterozygote familiaire hypercholesterolemie (HeFH), wat betekent dat je het van één ouder hebt geërfd. Dan is je cholesterol ineens twee keer zo hoog. Ik leg aan kinderen uit dat ze ‘hengeltjes’ in hun lever hebben om cholesterol uit hun bloed te vissen. De ouder die het niet heeft, heeft twee miljoen hengeltjes, en zij en de ouder die het wel hebben, hebben één miljoen hengeltjes. Het duurt dus twee keer zo lang voordat het cholesterol uit het bloed is gevist.

Bij homozygote FH (HoFH) hebben kinderen geen of bijna geen hengeltjes, omdat ze het van beide ouders hebben gekregen. Als je een kans hebt van 1 op 250 om het te hebben, heb je een kans van 1 op 250 om een partner te treffen die het ook heeft. Samen heb je dan een kans van 1 op 4 dat je allebei het foute gen doorgeeft. Dus 250 maal 250 maal 4 is 1 op 250.000 – dat is de kans op homozygote FH. Dat betekent 4 per miljoen in Nederland. Bij homozygote FH is het cholesterol meteen vier tot tien keer zo hoog als normaal. Als het tien keer zo hoog is, gaat dat cholesterol snel stapelen in het bloed. Daarom moeten we er vroeg bij zijn, op peuterleeftijd ontdekken en behandelen. Bij heterozygote FH beginnen we met behandelen vanaf acht jaar. ‎‎

Kan het bij homozygote kinderen gebeuren dat ze al op jonge leeftijd hart- en vaatziekten ontwikkelen? ‎‎

Ja, in Europa dacht men vanuit de kindergeneeskunde lange tijd dat dit niet zo’n belangrijk aandoening was. Maar in 2010 en 2011 overleden zes kinderen in de leeftijd van 3,5 tot 6 jaar aan homozygote FH, met volledig dichtgeslibde kransslagaders, in verschillende Europese landen zoals Italië, Frankrijk, UK, Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. Dit is allemaal gepubliceerd. Soms heb je dus maar 3,5 jaar de tijd om er iets aan te doen, anders ben je misschien te laat. Hierdoor is Europa wakker geschud en is men in sommige landen meer aandacht gaan geven aan deze aandoening. ‎‎

Waarom is het belangrijk om FH onder de aandacht te brengen, specifiek ook in Nederland? ‎‎

In 2013 hebben we met 22 landen onderzocht hoeveel mensen met FH waren opgespoord, we dachten toen dat het om 1 op 500 ging. Denemarken had slechts 4% opgespoord van de verwachte FH-patiënten, Noorwegen 43%, en Amerika nog niet eens 1%. In Nederland was 71% opgespoord, waardoor we aan kop stonden.

Maar later bleek dat het niet 1 op 500 is, maar wereldwijd 1 op 250 à 300. Als je dat doorrekent, zitten we nog niet eens op 50% opgespoord. Zelfs het beste land, Nederland, heeft dus nog steeds heel veel te doen.

In 1994 zijn we naar minister Borst gegaan, die 20 miljoen gulden beschikbaar stelde voor opsporing. Dit leidde tot jaarlijks 2000 opgespoorde mensen. In 2013 dacht minister Schippers dat 70% voldoende was en stopte de financiering. Dat was onverstandig, want in Nederland worden per dag twee kinderen met FH geboren. Het Amsterdam UMC heeft toen de stichting LEEFH opgericht om de opsporing voort te zetten. Na een dip zitten we nu weer op 850-900 opsporingen per jaar, wat nog steeds minder is dan de 2000 van voorheen, maar wel boven het aantal nieuwgeboren kinderen met FH. ‎‎LEEFH neemt nu ook meer nota van verhoogd Lp(a).

We doen onderzoek naar ‘reverse cascade screening’: via kinderen wordt teruggekeken van welke kant in de families: het risico komt. Met name de grootouders lopen risico, dus die moeten snel opgespoord worden. ‎‎

‎‎De heterozygote variant (HeFH) zorgt ook op jonge leeftijd al voor hart- en vaatziekten. Kun je daar meer over vertellen?

Op kinderleeftijd is HeFH nog geen ziekte, maar we zien wel dat de wand van de halsslagader dikker wordt bij onbehandelde HeFH. We doen om het jaar echo’s van de halsslagader om de wanddikte te meten. Het verschil tussen kinderen met FH en hun niet-aangedane broertjes en zusjes is significant vanaf 7,5 jaar. Als je dat lang laat bestaan, kan het op den duur – niet op kinderleeftijd, maar rond 40 jaar – tot problemen aan hart en vaten leiden. Dat is veel te vroeg, zeker als je bedenkt dat dit dan vaak de jonge vaders of moeders zijn van deze kinderen.

In 1997 zijn we begonnen met het behandelen van kinderen met pravastatine. We hoopten dat de versnelling van de wanddikte zou afnemen, maar tot onze verrassing werd de wand dunner. Als vet in de wand zit en het is nog niet verkalkt, kan het er nog uit.

Dat kan vooral bij jonge mensen. Bij ouderen is vaak een deel al verkalkt, wat je niet meer kwijtraakt. Maar bij kinderen kun je voorkomen dat het ooit verkalkt wordt, waarmee je voorkomt dat ze op latere leeftijd hart- en vaatziekten krijgen. ‎‎

Hoeveel mensen in Nederland hebben naar schatting de diagnose FH? ‎‎

Als je uitgaat van 1 op 300 wereldwijd, en Nederland heeft 18 miljoen inwoners, dan kom je op 60.000 mensen. Ik denk dat het er wel 70.000 zijn, maar laten we aannemen dat het er 60.000 zijn. ‎‎

Wat is de verhouding tussen mannen en vrouwen met FH? ‎‎

Die is ongeveer gelijk. Van de 4300 kinderen die ik heb behandeld, zijn er ongeveer 2150 meisjes en 2150 jongens. FH zit op chromosoom 19, niet op het geslachtschromosoom. Hetzelfde geldt voor de genen die betrokken zijn bij FDB (chromosoom 1) en PCSK9 (chromosoom 2). Als het op een ander chromosoom dan het geslachtschromosoom zit, is het altijd 50-50 verdeeld. ‎‎

Veel vrouwen denken dat FH in Nederland wel goed geregeld is en dus niet belangrijk voor hen. Wat zou je tegen hen zeggen?

Ik kom families tegen waar alle aangedane personen toevallig vrouw zijn, en families waar alle aangedane personen toevallig man zijn. Het is per kind nul of honderd procent kans. Wat wel opvalt is dat bij FH hart- en vaatziekten (HVZ) vaker bij mannen dan bij vrouwen voorkomen, maar bij allebei vroeg.

Als HVZ bij vrouwen met FH voorkomen, ontstaan deze net zo vroeg  als bij mannen. Een aantal vrouwen met FH  krijgt HVZ later, waardoor in sommige families soms gedacht wordt: “Bij ons speelt het niet. We hebben wel hoog cholesterol, maar het is niet gevaarlijk.” Maar het beschermt zeker niet alle vrouwen.

Het is onbegrepen waarom sommigen HVZ later krijgen dan anderen. Als er dan een man in die familie is, denkt men soms dat die ook niet behandeld hoeft te worden, en die krijgt dan op jonge leeftijd alsnog problemen. Het is altijd zaak om er vroeg bij te zijn, geldt ook voor vrouwen. Bij vrouwen komen HVZ vaker rond 55^e voor, in plaats van bij mannen al vanaf het 40^e jaar. Daarom wordt premature (te vroege) HVZ bij mannen gedefinieerd als onder de 55 jaar, en bij vrouwen onder de 60 jaar. ‎‎

Er zijn ook verschillen tussen jongens en meisjes met FH. Meisjes hebben al vroeg hogere cholesterolwaarden als ze FH hebben, klopt dat? ‎‎

Ja, maar verrassend genoeg hebben ze niet dikkere wanden van hun halsslagaders. Meisjes hebben gemiddeld hogere cholesterolwaarden dan jongens, maar dat leidt niet tot snellere verdikking van de vaatwanden of snellere hart- en vaatziekten. Waarom de meeste vrouwen wat tegen het hogere cholesterol beschermd blijken, is niet helemaal duidelijk. In Amerika hebben ze geprobeerd mannen met vrouwelijke hormonen te behandelen, maar die kregen evengoed HVZ én ze kregen borsten, dus zijn ze daarmee gestopt. ‎‎

Schommelen cholesterolwaarden door de menstruatiecyclus en passen artsen daar de controles of behandeling op aan? ‎‎

Het prettige van cholesterol en ook van LDL is dat het vrij constant is. Triglyceriden, als je die wilt meten, daar moet je echt nuchter voor zijn. Als je net een boterham hebt gegeten, gaat je triglyceridewaarde van 1 naar 10. Cholesterol is min of meer een steady state.

We hebben de leeftijdsgroepen 0-5 jaar, 5-10 jaar, 10-15 jaar en 15-20 jaar vergeleken.

• In alle vier groepen is het LDL-cholesterol (LDL-C) bij kinderen zonder FH gemiddeld 2,5 mmol/L.
• Bij kinderen met FH in deze leeftijdsgroepen is het LDL-C gemiddeld 5,4 mmol/L, dus meer dan het dubbele.

Natuurlijk zijn er wel eens pieken, bijvoorbeeld als je ziek bent of ongezond hebt gegeten. Als ouders denken dat ze nog winst kunnen behalen met gezonder eten, zeg ik: “Maak ons zo werkloos mogelijk. Ga het zeker proberen en dan controleren we daarna het cholesterol.” Als het daardoor verder daalt, wachten we rustig af. We hebben geen aandelen in de medicijnen, dus als het lukt zonder medicatie, is dat het mooist. Maar meestal lukt het bij FH niet om met alleen gezond eten het cholesterol normaal te krijgen. ‎‎

Wat betekent het voor vrouwen met FH als ze zwanger willen worden of zwanger zijn? ‎‎

Als je vlak voordat je zwanger wordt pas ontdekt wordt, is het belangrijk om te weten hoe je vaatstelsel erbij staat. Tijdens de zwangerschap begin je niet met medicijnen. We zeggen zelfs: stop tijdens de zwangerschap met medicijnen die niet echt noodzakelijk zijn. Als je vóór de zwangerschap hebt gezorgd dat je vaten in goede conditie zijn, kun je rustig gedurende de zwangerschap zonder medicijnen. Er zijn ook wel zwangeren die vergeten hun medicijnen te stoppen, en dan komen de baby’s normaal ter wereld. Statines blijken gelukkig niet gevaarlijk, maar er is nooit bewust onderzoek naar gedaan. Het is meer dat we gegevens verzamelen van zwangeren die per ongeluk door zijn gegaan met statines.

We zijn extra voorzichtig vanwege het softenon-drama uit het verleden, maar die voorzichtigheid kun je compenseren door vóór de zwangerschap goed voor je vaten te zorgen. Hetzelfde geldt trouwens voor jonge mannen: als ze al vroeg zijn begonnen met behandeling, kunnen ze rustig een jaar zonder medicijnen als dat nodig is, omdat hun vaten in goede conditie zijn. Homozygoten zijn een uitzondering; die moeten veel vaker het ziekenhuis bezoeken. ‎‎

Er is onlangs een Noorse studie bekend geworden over homozygote patiënten die statines doorslikten tijdens de zwangerschap. Daaruit bleek dat het redelijk veilig was, alleen werd een wat lager geboortegewicht gezien. In Amerika heeft de FDA de strengste waarschuwing voor statines tijdens zwangerschap eraf gehaald. Hoe is dat in Europa? ‎‎

In Europa is dat nog niet zo. De EMA is altijd iets voorzichtiger dan de FDA, wat soms nadelig is. Het zou wijs zijn als de EMA het besluit van de FDA, dat niet lichtvaardig genomen wordt, goed bekijkt en misschien in Nederland of Europa ook mogelijk maakt. Uit de verhalen van ouders die per ongeluk statines hebben doorgeslikt en normale kinderen kregen, denk ik dat het veilig is, maar het moet niet op gevoel gebaseerd zijn; het moet altijd goed onderzocht worden. ‎‎

Er kan een spanningsveld zijn als vrouwen in goede conditie zijn, goed behandeld zijn, stoppen met statines voor een kinderwens, maar het niet meteen lukt. Dan geven ze borstvoeding, wat minimaal een jaar duurt, en daarna komt er misschien nog een kind. Dan zijn ze jaren onbehandeld. Is dat een risico? ‎‎

Zeker. Voordat je aan zo’n traject begint, wat wel vijf jaar kan duren, is het belangrijk om te weten hoe je vaatstelsel erbij staat. Als het er goed uitziet, hoef je je geen zorgen te maken; het gaat niet in een paar jaar tijd ineens dichtzitten. Maar als het al bedenkelijk is, moet je na een zwangerschap misschien een tijdje statines slikken om je cholesterol omlaag te krijgen en dan opnieuw onderzoek doen. Als het stabiel is, wat vaak het geval is, is er geen reden voor bezorgdheid. Zwangerschap is natuurlijk een heel gezond gebeuren, dus dat je cholesterol tijdelijk wat hoger is, is niet het slechtste moment in je leven. ‎‎

Na de menopauze stijgen cholesterolwaarden vaak. Wat betekent dat voor vrouwen met FH? Moeten zij na de menopauze vaker of anders gecontroleerd worden? ‎‎

Er zijn doelen gesteld, bijvoorbeeld een LDL-C onder de 2,5 of zelfs onder de 1,8 mmol/L. Als je cholesterol oploopt na de menopauze, kan het betekenen dat je een intensievere statine moet nemen, een hogere dosis, of dat er ezetimibe of PCSK9-remmers bij moeten. Maar als je daarmee weer op je streefwaarde komt, zit je goed. ‎‎

U zegt vaak dat kinderen met FH net zo oud kunnen worden als ieder ander. En u belooft ze zelfs dat ze honderd worden. Wat bedoelt u met uw vijf gouden regels?

(lacht) Ik beloof alle kinderen dat ze honderd worden. Ik heb beloofd dat als zij honderd worden, ik ze allemaal een kaart zal sturen met een bos bloemen, maar dan moet ik zelf wel heel erg oud worden. Die belofte maak ik misschien niet waar. Het gaat me erom dat ze begrijpen dat FH geen ramp is. Ze worden honderd als ze zich aan vijf simpele dingen houden: gezond eten, veel bewegen, niet roken, trouw hun medicijnen nemen en blijven uitkijken bij het oversteken. Ze hebben het gevoel: dat is te doen, en daar gaan ze ook voor. Dat maakt het minder zwaar. Juist als je weet dat je er honderd mee kunt worden, hoef je het niet steeds over ziekte te hebben.

Welke behandelingen zijn er voor FH en hoe zijn die in de afgelopen decennia veranderd? ‎‎

Bij kinderen lopen we altijd drie tot vijf jaar achter op de interne geneeskunde, omdat we eerst willen weten dat de behandeling bij volwassenen veilig is. Veiligheid is bij kinderen net zo belangrijk als effectiviteit.

Als de groep 18- tot 28-jarigen een middel drie tot vijf jaar heeft gebruikt en uit hen gezonde kinderen worden geboren, durven we voorzichtig te denken: dan kunnen we dit misschien ook bij jongere patiënten proberen. Vaak beginnen we dan eerst bij 12- tot 18-jarigen, daarna bij 6- tot 12-jarigen en dan kinderen onder de 6.

Zo ontstaat stap voor stap meer ervaring met medicijnen die ook echt getest zijn op veiligheid. Lange termijn veiligheid is bij kinderen dus heel belangrijk. Naast effectiviteit natuurlijk, het moet ook werken. Dus als het niet veilig is, zouden we ogenblikkelijk stoppen. Een voorbeeld is cerivastatine, een statine die rond 1999–2000 op de markt kwam. In combinatie met bepaalde andere middelen gaf het ernstige spierproblemen. Het middel is toen wereldwijd van de markt gehaald, nog voordat het ooit aan kinderen werd gegeven.

In het Amsterdam UMC zijn we begonnen met pravastatine bij kinderen, wat een gunstig effect had en heel veilig bleek, maar het is een zwak werkend middel. Daarna kwamen simvastatine, atorvastatine, rosuvastatine en pitavastatine. We hebben nu veel statines, sommige krachtig, andere wat zwakker werkend, maar ze zijn allemaal op veiligheid getest.

Ik luister altijd naar de ouders: als zij last hebben van bepaalde statines, schrijf ik die niet voor aan hun kinderen. Sommige kinderen gebruiken deze medicijnen nu al 28 jaar en doen het allemaal goed.

Na de statines kwam ezetimibe. Statines zorgen ervoor dat de lever meer ‘hengeltjes’ produceert om cholesterol uit de bloedbaan te halen. Ezetimibe helpt het lichaam om overtollig cholesterol af te voeren via de ontlasting. Het is een zwak werkend middel dat er maar 15% extra af haalt in combinatie met statines, maar zo’n combinatie is vaak voldoende op kinderleeftijd. ‎‎

Als dat niet voldoende is, zijn er meer medicijnen voor heterozygote FH, zoals injecties. Kun je daar wat over vertellen? ‎‎

We hebben meegedaan aan wereldwijde onderzoeken met evolocumab, alirocumab en inclisiran. Evolocumab en alirocumab worden eens per twee tot vier weken in de huid gespoten, Inclisiran eens per half jaar. Deze middelen laten het cholesterol nog met 35-40% extra dalen. Voor kinderen die niet op hun streefwaarde komen, is het fijn dat we nieuwe middelen hebben.

Maar we willen bij kinderen liefst niet meer dan twee medicijnen tegelijk geven. Ze zijn immers niet ziek, ze hebben een aandoening die je behandelt. We willen niet dat ze zich ziek gaan voelen doordat ze drie medicijnen moeten nemen. We proberen altijd met twee medicijnen uit te komen: statines plus ezetimibe voor degenen die dicht bij hun streefwaarde zitten, en statines plus een injectie onder de huid voor degenen die er nog ver vanaf zitten.

We hebben gezien dat bij kinderen die alleen statines kregen, de vaatwand min of meer stabiliseerde, maar bij degenen die er evolocumab bij kregen, nam de vaatwanddikte af. ‎‎

Na zo’n anderhalf jaar, dat ze evolocumab kregen, zagen we dat bij allemaal de vaatwand nóg wat dunner werd. Er verdween dus nog wat extra vet uit de vaatwand. Dat kwam doordat ze daarvoor nog niet helemaal ‘on target ‘ waren, hun cholesterol zat nog boven het streefdoel. Met de aanvullende behandeling kwamen ze wél op het juiste niveau, en dan zie je dat het cholesterol uit de vaatwand verdwijnt. (Het gaat hier om het vet in de vaatwand dat nog niet verkalkt was. Verkalkingen zelf verdwijnen niet).

Dat hebben we dus ook allemaal gepubliceerd, zodat wij niet als enige land daarvoor profiteren, maar dat de hele wereld ervan profiteert.

En dan hebben we nog de zeldzame, homozygote vorm van FH. Zij hebben vrijwel geen of helemaal geen ‘hengeltjes’ om cholesterol op te vangen. In Nederland is dat gelukkig goed geregeld, kun je daar iets over vertellen? Welke behandelingen zijn er in Nederland beschikbaar voor deze kinderen?

We hebben drie vormen van homozygote FH. Je kunt van je ouders een zogenoemde nul-variant erven, wat betekent dat de ‘hengeltjes’, de LDL-receptoren, helemaal niet worden aangemaakt.

Er bestaan verschillende soorten defecten: een synthesedefect, transportdefect, bindingsdefect, clusteringsdefect en recyclingdefect. De natuur is zuinig: het duurt ongeveer 45 minuten om een hengeltje te maken, maar binnen tien minuten is het alweer gerecycled.

Heb je een recyclingdefect, dan valt het nog mee, want je blijft voortdurend nieuwe hengeltjes maken, we noemen dat een defectieve variant. Maar heb je een synthesedefect van beide ouders, dan heb je nul procent hengeltjes.

Als er nog wat restactiviteit is, kun je proberen met statines en PCSK9-remmers het cholesterol laag te krijgen. Maar daarvoor heb je hengeltjes nodig, als die er niet zijn, werken die middelen niet.

Ongeveer een derde van de kinderen heeft een nul-nul-variant, een derde nul-defectief en een derde defectief-defectief. De laatste groep behandelen we met statines, ezetimibe en PCSK9-remmers, en dat is vaak voldoende.

De andere twee groepen moesten vroeger bijna allemaal aan de wekelijkse dialyse, de zogenaamde aferese, om cholesterol uit het bloed te halen.

Nu hebben we medicijnen die helemaal niet via de LDL-receptoren werken, zoals evinacumab. Evinacumab is een remmer van het eiwit ANGPTL3 (angiopoietin-like 3), en werkt dus niet via de LDL-receptoren. Evinacumab remt een eiwit dat normaal de afbraak van vetten in het bloed afremt.

Daardoor kan het cholesterol sterk dalen, ook bij mensen zonder ‘hengeltjes’. Dit middel wordt één keer per vier weken via een infuus gegeven en haalt zóveel cholesterol weg dat sommige van onze kinderen die wekelijks dialyse kregen, daar helemaal mee konden stoppen.

Wat praktische handvaten, wat zijn nou normale LDL-cholesterolwaarden? ‎‎

Een normaal LDL-C is tussen 1,7 en 3,4 mmol/L: in milligram per deciliter is het 65 tot 130. Bij kinderen met homozygote FH moeten we onder de 3 mmol/l zitten, zodat vetophopingen die nog niet verkalkt zijn, weer oplossen. Voor heterozygote FH willen we in de toekomst ook onder de 3 mmol/l komen. Dat wordt het nieuwe streven op kinderleeftijd. We proberen altijd te starten bij acht jaar, anderen starten pas bij tien jaar. Er is discussie of we niet al bij zes jaar moeten beginnen. Als een kind zowel heterozygote FH als verhoogd Lp(a) heeft, moeten we er intensiever mee bezig zijn. Uit echo’s van de halsslagader blijkt dat de wanddikte bij deze combinatie sneller toeneemt. ‎‎

Voor vrouwen die dit lezen en denken: “De dokter heeft gezegd dat ik hoog cholesterol heb. Zou FH bij mij kunnen spelen?” Wanneer zijn cholesterolwaarden verdacht en wanneer is verder onderzoek zinvol? ‎‎

Als FH in de familie speelt, valt vaak op dat er iemand op jonge leeftijd een hartinfarct krijgt of eraan overlijdt. De familie denkt dan: “Dit is vreemd”, maar gaat vervolgens over tot de orde van de dag. Pas als een tweede familielid veel te jong een hartinfarct krijgt, denkt men: “Dit zit in de familie.” Iedereen die onder de 60 jaar al hart- en vaatziekten heeft, met name een hartinfarct, daar moet de rest van de familie even checken hoe het met hun cholesterol staat.

Tegenwoordig meten we ook Lp(a), dat veel vaker voorkomt dan FH. Verhoogd lipoproteïne(a) komt veel vaker voor dan FH: ongeveer 1 op de 5 mensen heeft een verhoogde waarde, tegenover 1 op de 300 bij FH. Als je weet dat je waarden normaal zijn, kun je gerust zijn. Maar je moet andere familieleden ook laten checken. Het is een eenmalige check en dan weet je: ik zit goed of ik zit hoog. Als je te hoog zit, is dat tegenwoordig geen ernstig probleem meer, want daar kun je wat aan doen om toch gezond oud te worden. ‎‎

Veel vrouwen die dit lezen hebben hart- en vaatziekten. Wat is voor hen, naast de familiegeschiedenis, een grens waarbij het zinvol is om met de arts in gesprek te gaan? ‎‎

We spreken hier dus van secundaire preventie, want HVZ zijn dus al aanwezig. Ik denk dat je die vraag beter aan Erik Stroes of Jeanine Roeters van Lennep stelt, want ik ga me nu begeven op hun terrein, ik behandel geen volwassenen. Ik werk vooral aan het voorkomen van HVZ, zogenaamde primaire preventie.

Als vrouwen al voor hun 60^e een hartinfarct hebben gehad, is dat verdacht voor FH (of voor verhoogd lp(a)). In dat geval is bij familieleden elk LDL-C hoger dan normaal al verdacht. Als je zelf HVZ hebt, wordt er naar nog lagere waarden gestreefd, zelfs onder de 1,4 mmol/l. Met cholesterol is het net als met sigaretten-pakjaren: als je maar lang genoeg rookt, wordt het risico heel hoog; Als je cholesterol maar lang genoeg hoog is, gaat het stapelen.

Als je al heel jong hoog cholesterol had, stapelt dat des te meer. Als je altijd mooi LDL-C had en het is voor het eerst boven de 3,4 mmol/L, dan is er niet zoveel aan de hand. Maar als 3,4 mmol/L een uiting is van het feit dat het je hele leven al zo hoog is, dan heb je al aardig wat cholesterol binnengekregen en moet het verder omlaag. ‎‎

Je bent ook betrokken bij FH Europe Foundation. Wat is volgens jou de rol en betekenis van deze organisatie voor patiënten en families? ‎‎

Het werd mij afgelopen donderdag weer zo duidelijk. Als je jonge mensen met een aandoening hoort spreken, zie je de vochtige ogen bij de parlementariërs. Zij weten op een krachtige manier uiting te geven aan wat er nodig is. FH Europe Foundation neemt het zo serieus dat ze goede webinars organiseren waar medisch specialisten op aanhaken. We nodigen specialisten uit om te participeren, samen met mensen die de aandoening hebben. Als specialisten op een congres spreken, blijft het vaak bij een zaal vol mensen zonder vragen. Maar als ze spreken met patiënten, bruist het van de vragen. Ze worden gemotiveerd om daarover te vertellen en met die vragen naar huis te gaan om nieuw onderzoek te doen. Het is echt win-win. Dat is het mooie van patiëntenorganisaties die actief zijn. ‎‎

Wat is volgens jou de belangrijkste boodschap voor mensen die zich afvragen of FH bij hen of hun familie kan spelen? ‎‎

Als er iemand in je familie op jonge leeftijd een hartinfarct heeft gehad, en jij hebt zelf ook hartklachten, moet je denken: zou dat niet toch familiair zijn? Laat je cholesterol en Lp(a) testen. In Nederland is het geen risico om je genetisch te laten testen.

We hebben in 1994 met de minister afgesproken dat we eerst de verzekeringsmaatschappijen zouden benaderen. Voor verzekeringsmaatschappijen is iemand die overlijdt alleen maar goedkoop, maar iemand die een hartinfarct krijgt en daarmee moet leven, kost veel meer. Mensen die zich laten opsporen, moeten beloond worden in plaats van gestraft.

In Nederland krijg je als het erfelijk is, juist toegang tot alle medicijnen . Mensen die door een slechte leefstijl hoog cholesterol hebben, moeten eerst gezond gaan leven en krijgen niet zomaar toegang tot de duurste middelen. Degenen die het erfelijk hebben wel. Dat is goed geregeld, dus je wordt er niet op afgerekend door je te laten testen. Als het in je genen zit, word je intensiever behandeld. En als er ook nog Lp(a) bij speelt, heb je een beter beeld van je risico. Is alleen je LDL-C verhoogd en kun je het makkelijk omlaag krijgen met gezond eten, Ga er vooral mee door! Alles wat je zelf kunt bijdragen, maakt ons zo werkloos mogelijk. Maar check het en test het. ‎‎

Belangrijkste Punten

• Familiaire hypercholesterolemie (FH) komt in Nederland voor bij 1 op de 250 à 300 mensen, wat neerkomt op ongeveer 60.000-70.000 personen.
• Er zijn twee vormen: heterozygote FH (van één ouder geërfd) en homozygote FH (van beide ouders geërfd, veel zeldzamer met 1 op 250.000).
• Bij heterozygote FH is het cholesterol ongeveer twee keer zo hoog als normaal, bij homozygote FH vier tot tien keer zo hoog.
• Onbehandelde HeFH leidt tot vroegtijdige hart- en vaatziekten, bij mannen vaak al vanaf het 40^e jaar, bij vrouwen vaak rond het 55^e jaar.
• Vroege opsporing en behandeling zijn cruciaal: het vet uit de vaatwand kan nog verdwijnen als het niet verkalkt is.
• De behandeling bestaat uit statines, ezetimibe, en bij onvoldoende effect PCSK9-remmers (injecties).
• Voor homozygote FH zijn er speciale behandelingen zoals aferese (dialyse) en nieuwe medicijnen zoals evinacumab.
• Met goede behandeling kunnen mensen met FH net zo oud worden als mensen zonder FH.
• Nederland heeft ongeveer 50% van de familiaire hypercholesterolemie-patiënten opgespoord, wat internationaal gezien goed is, maar er is nog veel werk te doen.

Conclusie

Dr. Albert Wiegman heeft in dit interview een uitgebreid beeld geschetst van familiaire hypercholesterolemie, een erfelijke aandoening die in Nederland relatief veel voorkomt. Hoewel Nederland vooroploopt in de opsporing en behandeling van FH, is er nog steeds een aanzienlijk deel van de patiënten niet gediagnosticeerd. De belangrijkste boodschap is dat vroege opsporing en behandeling essentieel zijn om hart- en vaatziekten te voorkomen. Met de huidige behandelmogelijkheden kunnen mensen met FH een normaal leven leiden en net zo oud worden als mensen zonder FH. Het is belangrijk dat mensen met een familiegeschiedenis van vroege hart- en vaatziekten zich laten testen op FH en Lp(a). Dr. Wiegman benadrukt dat familiaire hypercholesterolemie geen ziekte is maar een aandoening die goed te behandelen is, en dat patiënten met de juiste zorg “honderd jaar kunnen worden”.

Gerelateerde Links

• Stichting LEEFH (Landelijk Expertisecentrum Erfelijke Hypercholesterolemie) biedt toegankelijke informatie over familiaire hypercholesterolemie voor patiënten, naasten en zorgverleners.
• Kijk de video met Shirin Ibrahim van het Amsterdam UMC via Stichting LEEFH, zij legt in 5 minuten uit wat familiaire hypercholesterolemie is, hoe je ontdekt dat je het hebt en wat je eraan kunt doen.
• Leer meer over verhoogd Lp(a) in een tweede video met Shirin Ibrahim van het Amsterdam UMC via Stichting LEEFH. In 6 minuten legt ze uit wat verhoogd Lp(a) betekent en wat de mogelijke gevolgen zijn.
• Ontmoet jonge patiënten in de YouTube-serie van Stichting LEEFH over leven met FH. Hun verhalen maken zichtbaar wat erfelijke cholesterolstoornissen in het dagelijks leven betekenen.
• FH Europe Foundation is een Europese koepelorganisatie die zich inzet voor vroege opsporing en betere zorg voor mensen met erfelijke lipidenstoornissen, zoals familiaire hypercholesterolemie (FH), verhoogd Lp(a) en FCS
• Lees ook ons artikel “Elke minuut wordt een kind geboren met FH” (september 2025).
• Lees verder in ons artikel “Wat vetten in je bloed ons vertellen over het vrouwenhart” (mei 2025).
• Herlees ons eerdere interview met Prof. dr. Jeanine Roeters van Lennep (september 2020).

Interview Dr. Albert Wiegman, vrijdag 3 oktober 2025 door Renate Kaal Poppelaars.

Er is met hart en ziel aan dit artikel gewerkt. Het eigendom ligt dan ook bij Stichting VrouwenHart. We stellen het zeer op zeer prijs als u ons helpt om deze informatie te verspreiden. Doe dat dan alstublieft via de knoppen onder dit artikel. Dan blijft onze naam erbij staan en kunnen geïnteresseerden de rest van onze informatie ook vinden. Mocht u dit artikel op een andere manier willen verspreiden: dat kan ook, maar wel in overleg. Neem dan even contact op met redactie@vrouwenhart.nl . Elke andere wijze van kopiëren of verspreiden is niet toegestaan. Alle columns, interviews en andere redactionele artikelen op deze website zijn eigendom van Stichting VrouwenHart. Deze mogen NIET worden verveelvoudigd, gekopieerd, gepubliceerd, opgeslagen, aangepast of gebruikt in welke vorm dan ook, online of offline, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van onze redactie.